گردنه همه‌جا به فاصلهء هزار قدم با بيش‌وكم جوىها از رودخانه مفروض و به اطراف جارى است كه از هريك ديهى آباد و قومى آسوده‌اند و از آن گردنه ، اول خاك خلجستان قم است و در جزو حكومت عراق 58 . تا دو فرسنگ بىآب و آبادانى است . زمينى ريگ بوم و هوايى گرم [ دارد ] كه در اوّل روز و پنجم فروردين از هواى سرطان عربستان زياده مىآورد . از آن بعد به اراضى زراعت‌كارى مىرسد و در آن‌جا رباطى است موسوم به طلاب ؛ از سنگ ساخته‌اند ولى مخروبه است . چنانچه آباد بود به كار عابرين آمدى . در اراضى اطراف آن ، جوزق 59 و غله كشته بودند . قناتى مخصوص دارد كه شايد ابتدائا اختصاص بدان رباط داشته . آن روز مقنى در سر آن قنات بود و نهرى از آب رودخانه سنجكان بدان اراضى جارى است . گفتند مزروعى حاجى عيسى خان پسر محمد حسين خان غفور خان است . از آن‌جا به فاصلهء نيم فرسنگ ، مزرعهء شورك‌آباد ، ملكى ورثهء اسماعيل بيك ورشويى است و هم از آن‌جا به فاصلهء ثلث فرسنگ مزرعهء 60 وقفى نجف اشرف است ، كمال‌آبادى دارد و حال در تصرف حاجى ملا صادق مجتهد قمى است . و پس از آن مزرعهء افشه ، ملك جبار سلطان و حاجى آقا و ساير رعايا [ ى ] آن‌جا است . بالاى آن مزارع كه نام برده شد ، قراء و مزارع بسيار است و آن جلگه را بلوك سرداب نامند . در آن ، صحارى و اراضى مراتع و علف‌زار فراوان است و رودخانهء سنجكان در وسط آن جلگه جارى است . از قرارى كه رعايا مذكور داشتند 61 ، موافق معمول سنوات سابقه ، جميع رعايا و سكنهء آن مزارع در آن آب رودخانه سهيم بوده و آن مراتع ، چراخوار گوسفندان تمام بلوك بوده است ؛ [ اما ] حاجى عيسى خان دست تعدى بر همهء آب و علف آن دشت نهاده ، اگر يك بز از حد خود تجاوز كند ، گله [ اى ] ضبط است و شبانش شبانه بگريزد و صاحبش به مثل و من بخى برأسه فقد ربح 62 اكتفا نمايد و از قرار مذكور خود مشار اليه در ديوان‌خانهء عدليه اعظم ، مدعى نيم دانگ از مراتع بوده است ؛ بعد از اين‌كه حكم جهان مطاع صادر و آن مرتع به اهالى بلوك مرحمت و مفوض گرديد ، دست تصرف بر تمام آن صحارى و شش دانگ آن مراتع نهاده است . شنيدم مرحوم حاجى قوام الملك شيرازى 63 به آقا ميرزا محمد فسائى گفته بود ، پا بر دم من مگذار ديگر هرچه خواهى كن . در جواب گفته بود ، شما حدّى براى دم خود قرار بدهيد تا من بدانم به چين بايستى رفتنم يا به قسطنطين . حاجى عيسى خان در آن صحارى ، جايى براى كسى نگذاشته است كه قدمى گذارد و حال اين‌كه از جانب ديوان اعلى كمال مرحمت در حق او مبذول است كه از نه مزرعهء او ، هشت مزرعه بلاجمع است و مرفوع القلم و از گوسفندانش تماما معاف و مسلّم است در صورت صدق ، كمال بىمروتى دربارهء رعاياى آن بلوك مىنمايد . خلاصه از مزرعهء افشه الى تاج‌خاتون ربع فرسنگ است . از آن‌جا گذشته ، سه ساعت به غروب مانده وارد منزل مزبور شديم . صندوق خشت‌هاى مبارك را از پشت دواب به زير چادر فرود آورده و خود نيز به چادر فرود آمدم . حاجى ميرزا رحيم آن روز از قم ملحق شد و